Η κατάθλιψη, μια πολύπλοκη και πολύπλευρη πάθηση ψυχικής υγείας, συχνά εξετάζεται μέσα από διάφορα ψυχολογικά πλαίσια. Μια διορατική οπτική προέρχεται από τη θεραπεία Gestalt, που δίνει έμφαση στην εμπειρία του ατόμου στην παρούσα στιγμή, στο πλαίσιο της ζωής του. Σε αυτό το άρθρο θα εμβαθύνουμε στη φύση της κατάθλιψης όπως γίνεται κατανοητή στη θεραπεία Gestalt, διακρίνοντάς την από το πένθος και εξερευνώντας τη μελαγχολική εμπειρία, το συνεχές των καταθλιπτικών εμπειριών και τις αντίστοιχες θεραπευτικές παρεμβάσεις.
DSM-V Κριτήρια κατάθλιψης
Για να πλαισιώσουμε τη συζήτησή μας, ας δούμε πρώτα τα κριτήρια του Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (DSM-V) για την κατάθλιψη. Σύμφωνα με το DSM-V, η μείζονα καταθλιπτική διαταραχή χαρακτηρίζεται από τουλάχιστον πέντε από τα ακόλουθα συμπτώματα, που υπάρχουν κατά την ίδια περίοδο δύο εβδομάδων:
- Καταθλιπτική διάθεση
- Έντονη ελάττωση του ενδιαφέροντος ή της ευχαρίστησης
- Σημαντική απώλεια ή αύξηση του βάρους ή ελάττωση ή αύξηση της όρεξης
- Αϋπνία ή υπερυπνία
- Ψυχοκινητική διέγερση ή επιβράδυνση
- Κόπωση ή απώλεια της ενεργητικότητας
- Αισθήματα αναξιότητας ή υπέρμετρης ή απρόσφορης ενοχής
- Ελαττωμένη ικανότητα σκέψης ή συγκέντρωσης ή αναποφασιστικότητα
- Επανερχόμενες σκέψεις θανάτου
Αυτά τα κριτήρια παρέχουν μια κλινική βάση για τη διάγνωση της κατάθλιψης, αλλά δεν αποτυπώνουν τις διαφοροποιημένες εμπειρίες θλίψης, πένθους και μελαγχολίας.
Πένθος: Η Παρουσία της Απουσίας
Η θεραπεία Gestalt διαφοροποιεί τη θλίψη (έκφραση πένθους) και την κατάθλιψη. Και οι δύο καταστάσεις μπορεί να εκδηλώσουν παρόμοια συμπτώματα, ωστόσο έχουν ξεχωριστές βάσεις και συνέπειες για την ψυχική υγεία του ατόμου.
Το πένθος είναι μια φυσική και απαραίτητη απόκριση στην απώλεια. Επιτρέπει στα άτομα να αφομοιώσουν την απώλεια και την εμπειρία της σχέσης με αυτούς ή αυτά που χάθηκαν. Η σημαντικότητα αυτού που χάθηκε, γίνεται βαθιά εμφανής στην απουσία του, αποκαλύπτοντας το βάθος της σχέσης που υπήρξε, και που θα συνεχίσει να υπάρχει υπό διαφορετικές συνθήκες.
Το πένθος απαιτεί εξισορρόπηση δύο δεσμεύσεων: τον σεβασμό της μνήμης αυτού που χάθηκε και την διατήρηση της σύνδεσης με τις πτυχές της ζωής. Αυτή η δυαδικότητα θα επιτρέψει στα άτομα να διατηρήσουν τον πλούτο της προηγούμενης σχέσης και ταυτόχρονα να μπορέσουν να αγκαλιάσουν νέα ξεκινήματα.
Το άτομο που πενθεί είναι πλήρως παρόν με την απουσία του χαμένου, ενσωματώνοντας ποιος/ποια έγινε μέσα από αυτή τη σχέση, και ποιος/ποια θα γίνει προχωρώντας μπροστά. Η λύπη, σε αυτό το πλαίσιο, είναι μια υγιής συναισθηματική απόκριση που διευκολύνει αυτή τη διαδικασία.
Μελαγχολική Εμπειρία: Η Απουσία της Παρουσίας
Η μελαγχολική κατάθλιψη είναι μια βαθύτερη, πιο διάχυτη εμπειρία. Συχνά μπορεί να μην συνδέεται άμεσα με γεγονότα της ζωής, αλλά αντιπροσωπεύει μια βαθιά αποσύνδεση από τον κόσμο. Τα άτομα με μελαγχολική κατάθλιψη αισθάνονται ένα συνεχές σωματικό βάρος, συναισθηματικό μούδιασμα και έλλειψη ενέργειας που μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρή ψυχοκινητική επιβράδυνση. Τα συμπτώματα μπορεί επίσης να περιλαμβάνουν πρωινό ξύπνημα αρκετά νωρίς, αυτοκτονικό ιδεασμό και αυταπάτες ενοχής ή αναξιότητας.
Σε αντίθεση με το πένθος, όπου θρηνείται μια συγκεκριμένη απώλεια, η μελαγχολική κατάθλιψη συνεπάγεται απώλεια της θεμελιώδους σύνδεσης με την ίδια τη ζωή. Χαρακτηρίζεται από μια βαθιά προσκόλληση σε ένα ανέφικτο “άλλο” (άνθρωποι, σχέσεις, επιθυμίες, στόχοι, καταστάσεις, κλπ), επαναλαμβανόμενες αποτυχίες να φτάσουμε σε αυτό το άλλο και μια συναισθηματική απουσία στη σχέση. Αυτό δημιουργεί έναν κύκλο απελπισίας και παραίτησης, επηρεάζοντας βαθιά την ικανότητα του ατόμου να λειτουργήσει.
Το Συνεχές των Καταθλιπτικών Εμπειριών
Η θεραπεία Gestalt βλέπει τις καταθλιπτικές εμπειρίες ως υφιστάμενες σε ένα συνεχές, με το πένθος και τη μελαγχολία στα δύο άκρα. Αυτό το συνεχές είναι ρευστό και ποικίλλει με την πάροδο του χρόνου, ακόμη και μέσα σε ένα μόνο καταθλιπτικό επεισόδιο.
Η κατάθλιψη μπορεί να θεωρηθεί ως μια μορφή δημιουργικής προσαρμογής ή μια “παγιωμένη Gestalt”. Ως δημιουργική προσαρμογή, η κατάθλιψη μπορεί να βοηθήσει ένα άτομο να επιβιώσει σε μια δύσκολη κατάσταση, να σηματοδοτήσει μια μετάβαση στη ζωή ή να διευκολύνει την επαναξιολόγηση του νοήματος της ζωής.
Ωστόσο, όταν αυτή η προσαρμογή γίνεται άκαμπτη και στερεοτυπική, μετατρέπεται σε μία παγιωμένη Gestalt, έναν αυτοδιαιωνιζόμενο κύκλο που μειώνει την ικανότητα του ατόμου να ανταπεξέλθει στις εσωτερικές και εξωτερικές απαιτήσεις, οδηγώντας σε βαθύτερες καταθλιπτικές καταστάσεις.
Θεραπευτικές Παρεμβάσεις στη Θεραπεία Gestalt
Στη θεραπεία Gestalt, η καταθλιπτική εμπειρία νοείται ως ένα συνδημιουργούμενο φαινόμενο μέσα σε ένα σχεσιακό πεδίο. Η θεραπεία περιλαμβάνει τη διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο η κατάθλιψη λειτουργεί μέσα στην ιστορία της ζωής και στις σχέσεις του θεραπευόμενου, συμπεριλαμβανομένης της θεραπευτικής σχέσης.
Η ψυχοθεραπεία στις περιπτώσεις μελαγχολικής εμπειρίας πρέπει να λειτουργεί σε δύο διακριτούς ορίζοντες. Ο πρώτος ορίζοντας είναι η πραγμάτωση του καταθλιπτικού πεδίου στη θεραπευτική σχέση, σε μια στιγμή που ο θεραπευτής είναι τόσο σημαντικός για τον θεραπευόμενο, που συνεχίζει να τον αντιλαμβάνεται ως έναν πιθανό άλλον προς προσέγγιση. Αυτή η πιθανότητα μερικές φορές εμφανίζεται αυθόρμητα κατά τη διάρκεια της θεραπείας, αλλά δεν μπορεί να αποφασιστεί ή να προγραμματιστεί σκόπιμα από τον θεραπευτή ή τον θεραπευόμενο. Αυτ΄ό που χρειάζεται είναι να έχει δημιουργηθεί μια τόσο βαθιά θεραπευτική σχέση, που ακόμη και σε περίοδο κρίσης θα παραμείνει κάποια αναλαμπή αίσθησης συνύπαρξης. Είναι σημαντικό ο θεραπευτής να γνωρίζει ότι η παρουσία του είναι απαραίτητη ακόμη και στις καταθλιπτικές φάσεις του θεραπευόμενου.
Ο δεύτερος ορίζοντας εμφανίζεται κυρίως σε περιόδους που ο θεραπευόμενος δεν βρίσκεται σε κρίση, και μπορεί να αποστασιοποιηθεί λίγο από την εμπειρία του. Ο ψυχοθεραπευτής πρέπει να υποστηρίζει τον θεραπευόμενο στη διαχείριση των συμπτωμάτων του. Ο θεραπευόμενος θα χρειαστεί επίσης υποστήριξη για να μάθει να αποδέχεται τον περιορισμό (όπως κάθε άλλο είδος υπαρξιακού περιορισμού) στην εύρεση των καλύτερων τρόπων έκφρασης της δικής του ζωτικής δημιουργικότητας. Ο θεραπευτής θα πρέπει να παρέχει υποστήριξη και να βοηθά τον θεραπευόμενο να δει τα καταθλιπτικά επεισόδια με μια νέα οπτική, ενσωματώνοντάς τα στο ευρύτερο πλαίσιο της προσωπική ιστορίας της ζωής του.
Συνοψίζοντας, η κατάθλιψη, όπως γίνεται κατανοητή στη θεραπεία Gestalt, είναι ένα σύνθετο σχεσιακό φαινόμενο. Περιλαμβάνει ένα φάσμα εμπειριών από το πένθος μέχρι τη μελαγχολία, καθεμία με ξεχωριστά χαρακτηριστικά και θεραπευτικές απαιτήσεις. Αναγνωρίζοντας τη μοναδική και συνδημιουργούμενη φύση των καταθλιπτικών εμπειριών, η θεραπεία Gestalt προσφέρει μια προσέγγιση για την κατανόηση και την αντιμετώπιση της κατάθλιψης, ενισχύοντας τη βαθύτερη επίγνωση και τη θεραπεία μέσα στη θεραπευτική σχέση.
Βιβλιογραφία
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596
Francesetti, G., & Roubal, J. (2013). Gestalt therapy approach to depressive experiences. In G. Francesetti, M. Gecele, & J. Roubal (Eds.), Gestalt therapy in clinical practice. Istituto di Gestalt HCC Italy.