Τι ωθεί ένα άτομο να αλλάξει τις απόψεις και τις στάσεις του υπό την επιρροή άλλων ατόμων της ίδιας ή μιας διαφορετικής κοινωνικής ομάδας από την οποία ανήκει; Βασιζόμενοι στο μοντέλο των Deutsch και Gerard (1955), οι κοινωνικοί ψυχολόγοι διακρίνουν δύο είδη κοινωνικής επιρροής:
- την κανονιστική επιρροή, όπου το άτομο συμμορφώνεται με μια άποψη για να είναι αρεστό από τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας· και
- την πληροφοριακή επιρροή, όπου το άτομο αποδέχεται μια άποψη, όταν αισθάνεται αβεβαιότητα και αναζητά πληροφόρηση από άλλους.
Κοινωνική συμμόρφωση. Ο Asch (1951, 1952, 1956) προέβη σε μια σειρά πειραμάτων, όπου ο κάθε συμμετέχοντας (ή “αφελές υποκείμενο”) τοποθετούνταν σε μια ομάδα ατόμων, με πρόφαση την συμμετοχή σε δοκιμασίες οπτικής διάκρισης. Αυτό που δεν γνώριζαν τα υποκείμενα, ήταν ο αληθινός σκοπός του πειράματος, και το ότι τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας ήταν συνεργάτες του Asch, οι οποίοι απαντούσαν επίτηδες ομόφωνα λανθασμένα, σε δοκιμασίες που η σωστή απάντηση ήταν προφανής. Τα υποκείμενα, αν και γνώριζαν την σωστή απάντηση, φαίνονταν αβέβαια ακούγοντας τις υπόλοιπες απαντήσεις και το 75% των συμμετεχόντων συμφώνησε με την πλειονότητα τουλάχιστον μία φορά.
Ο Asch κατέληξε στο ότι η κοινωνική συμμόρφωση εξαρτάται από:
-
- το μέγεθος της ομάδας (αύξηση των ποσοστών συμμόρφωσης, με την αύξηση των μελών της ομάδας έως ένα σημείο),
-
- τον βαθμό της ομοφωνίας (αν υπάρχει έστω και ένα άτομο που διαφωνεί με την πλειονότητα, τα ποσοστά συμμόρφωσης μειώνονται – το υποκείμενο αντιλαμβάνεται κοινωνική υποστήριξη),
-
- την δυσκολία της δοκιμασίας (δυσκολότερες δοκιμασίες αυξάνουν την πληροφοριακή επιρροή),
-
- το αν το υποκείμενο απαντάει δημόσια ή ιδιωτικά (αν το άτομο απαντάει ιδιωτικά, η κανονιστική επιρροή μειώνεται).
Άλλοι σημαντικοί παράγοντες είναι το φύλο, η νοημοσύνη και η αυτοεκτίμηση του υποκειμένου, η εμπειρία του υποκειμένου με την δοκιμασία, και αν το υποκείμενο έχει ατομικιστικό ή κολλεκτιβιστικό πολιτισμικό υπόβαθρο (Hewstone & Martin, 2012).
Τα πειράματα και το θεωρητικό έργο του Asch είχαν σημαντικό αντίκτυπο στην μελέτη της κοινωνικής επιρροής. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1960, οι έρευνες για την κοινωνική επιρροή συμπεριέλαβαν και την μειονοτική επιρροή.
Μειονοτική επιρροή. Σε αντίθεση με την κοινωνική συμμόρφωση, η μειονοτική επιρροή αφορά την επίδραση ατόμων ή ομάδων που δεν έχουν την δύναμη του μεγέθους. Ο Moscovici (1980, 1985) υποστηρίζει ότι ενώ η επιρροή της πλειονότητας στηρίζεται συνήθως στην κανονιστική επίδραση, η μειονοτική επιρροή είναι εφικτή λόγω της πληροφοριακής. Δηλαδή, μια μειονότητα τροφοδοτεί την πλειονότητα με νέες ιδέες και πληροφορίες, που την οδηγούν να επανεξετάσει τις απόψεις της.
Τα δύο είδη επιρροής (πλειονότητας και μειονότητας), προκαλούν σύγκρουση, την οποία τα άτομα προσπαθούν να αποφύγουν (Moscovici, 1976, 1980). Έτσι, οι άνθρωποι συχνά απορρίπτουν την μειονοτική άποψη, αποδίδοντάς την σε κάποιον ανεπιθύμητο ψυχολογικό παράγοντα (Papastamou, 1986). Για παράδειγμα, η μειονότητα μπορεί να παρουσιαστεί ως “τρελή” ή “προκατειλημμένη” από μέλη της πλειονότητας.
Για να καμφθούν οι άμυνες της πλειονότητας, η μειονότητα θα πρέπει να παρουσιάζει ένα είδος συμπεριφοράς, το οποίο θα διέπεται από συνέπεια στις απόψεις της, στην διάρκεια του χρόνου (διαχρονική συνέπεια) και μεταξύ των μελών της (συγχρονική συνέπεια) (Moscovici & Zavalloni, 1969). Η μειονότητα έχει μεγαλύτερες πιθανότητες επιτυχίας όταν αντιστέκεται στην κοινωνική πίεση και έχει εμπιστοσύνη στις ιδέες της. Όμως, μια δογματική και άκαμπτη μειονότητα δύσκολα μπορεί να πετύχει τον σκοπό της. Γι’ αυτό, θα πρέπει να διατηρεί μια ισορροπία, τέτοια ώστε να μένει συνεπής στις θέσεις της, ενώ παράλληλα να υιοθετεί ένα σχετικά ανοικτό ύφος διαπραγμάτευσης (Mugny & Papastamou, 1980).
Η μελέτη των φαινομένων κοινωνικής επιρροής είναι ιδιαίτερα σημαντική για την κατανόηση ιστορικών γεγονότων (π.χ., ναζιστική προπαγάνδα) αλλά και καθημερινών ζητημάτων. Η καθημερινή ζωή των ανθρώπων αποτελεί πεδίο συνεχών συγκρούσεων μεταξύ διαφορετικών απόψεων. Το άτομο καθίσταται δέκτης επιρροής, με σκοπό τον καθορισμό των καταναλωτικών του συνηθειών έως και τον καθορισμό των πολιτικών του απόψεων.
Βιβλιογραφία
- Asch, S. E. (1951). Effects of group pressure upon the modification and distortion of judgment. In H. Guetzkow (ed.), Groups, leadership and men. Pittsburgh, PA: Carnegie Press.
- Asch, S. E. (1952). Social psychology. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall
- Asch, S. E. (1956). Studies of independence and conformity: A minority of one against a unanimous majority. Psychological monographs: General and applied, 70(9), 1-70.
- Deutsch, M., & Gerard, H. B. (1955). A study of normative and informational social influences upon individual judgment. The journal of abnormal and social psychology, 51(3), 629.
- Hewstone, M., & Martin, K. (2012). Social Influence. In M. Hewstone, W. Stroebe, & K. Jonas (Eds.), An introduction to social psychology (5th ed.). Glasgow: British Psychological Society and John Wiley & Sons.
- Moscovici, S. (1976). Social Influence and Social Change. London: Academic Press.
- Moscovici, S. (1980). Toward a theory of conversion behavior. In L. Berkowitz (Ed.), Advances in Experimental Social Psychology (Vol. 13, pp. 209–239). New York: Academic Press.
- Moscovici, S. (1985). Social influence and conformity. In G. Lindzey & E. Aronson (Eds.), The Handbook of Social Psychology (Vol. 2, 3rd ed., pp. 347–412). New York: Random House.
- Moscovici, S., & Zavalloni, M. (1969). The group as a polarizer of attitudes. Journal of Personality and Social Psychology, 12(2), 125-135.
- Mugny, G., & Papastamou, S. (1980). When rigidity does not fail: Individualization and psychologization as resistances to the diffusion of minority innovations. European Journal of Social Psychology, 10(1), 43-61.
- Papastamou, S. (1986). Psychologization and processes of minority and majority influence. European Journal of Social Psychology, 16, 165–180.