Φανταστείτε να ξυπνάτε κάθε πρωί με έναν επίμονο πονοκέφαλο που δεν λέει να φύγει, παρά τα φάρμακα και την ξεκούραση. Έχετε δει γιατρούς, έχετε κάνει εξετάσεις, κι όμως, δεν υπάρχει ξεκάθαρη ιατρική αιτία. Είναι απογοητευτικό, μπερδευτικό και σας αφήνει με μια αίσθηση αδυναμίας. Αλλά τι θα γινόταν αν αυτός ο πόνος ήταν ο τρόπος του σώματός σας να σας πει κάτι πιο βαθύ; Τι θα γινόταν αν δεν ήταν απλά μια σωματική πάθηση, αλλά ένα μήνυμα που προσπαθεί να φανερωθεί;
Τα ψυχοσωματικά συμπτώματα – σωματικά συμπτώματα που προκύπτουν από ψυχολογικούς παράγοντες – είναι πιο συνηθισμένα απ’ ό,τι ίσως φαντάζεστε. Μπορούν να εμφανιστούν με διάφορες μορφές, από χρόνιους πόνους μέχρι πεπτικά προβλήματα, και συχνά αφήνουν τα άτομα να αναζητούν απαντήσεις που η συμβατική ιατρική δεν μπορεί πάντα να προσφέρει. Η κατανόηση αυτών των συμπτωμάτων απαιτεί μια βαθύτερη εξέταση της πολύπλοκης αλληλεπίδρασης μεταξύ νου και σώματος, μια αναζήτηση που έχει προκαλέσει το ενδιαφέρον τόσο των ασθενών όσο και των θεραπευτών.
Η Συμβολική Σημασία των Ψυχοσωματικών Συμπτωμάτων
Τα ψυχοσωματικά συμπτώματα, σύμφωνα με πολλούς θεραπευτές, δεν είναι απλά ενοχλητικά σωματικά προβλήματα που πρέπει να εξαλειφθούν, αλλά βαθιά συμβολικά μηνύματα. Η ασθένεια είναι ένας τρόπος με τον οποίο το σώμα μας εκφράζει συναισθήματα που δεν έχουμε συνειδητοποιήσει πλήρως. Ο πόνος, η φλεγμονή και άλλα σωματικά προβλήματα μπορεί να είναι εκφράσεις θυμού, φόβου ή άλλων συναισθημάτων που δεν έχουμε επεξεργαστεί ή εκφράσει με άλλον τρόπο.
Τα συμπτώματα είναι ένας τρόπος να επικοινωνούμε με τον εαυτό μας και τους άλλους, προσπαθώντας να δικαιολογήσουμε και να επιβεβαιώσουμε τα συναισθήματά μας. Μέσω της ασθένειας, επιβεβαιώνουμε ότι ο πόνος μας είναι πραγματικός και ότι τα συναισθήματα μας δεν είναι απλά δημιουργήματα του νου, αλλά μια αντικειμενική πραγματικότητα.
Σε αντίθεση με την παραδοσιακή ιατρική που βλέπει τα συμπτώματα ως προβλήματα που πρέπει να θεραπευτούν, ο ψυχοθεραπευτής τα αντιμετωπίζει ως ευκαιρίες για βαθύτερη αυτογνωσία και πνευματική εξέλιξη. Μέσω της κατανόησης του τι πραγματικά εκφράζουμε μέσω της ασθένειάς μας, μπορούμε να αρχίσουμε να θεραπεύουμε όχι μόνο το σώμα μας, αλλά και τον ψυχικό και συναισθηματικό μας κόσμο.
Αυτή η προσέγγιση μας βοηθά να δούμε την ασθένεια όχι ως έναν εχθρό, αλλά ως έναν σύμμαχο που μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα τον εαυτό μας και να ανακαλύψουμε βαθύτερες αλήθειες για τη ζωή μας.
Το Σύμπτωμα ως Δημιουργική Προσαρμογή
Η θεραπεία Gestalt, μέσα από τη θεραπευτική σχέση, βοηθά το άτομο να ανακαλύψει νέες, πιο λειτουργικές λύσεις και να αποκαταστήσει την ισορροπία μεταξύ του εαυτού του και του περιβάλλοντος του. Η διαδικασία αυτή επιτρέπει στον θεραπευόμενο να βιώσει και να κατανοήσει βαθύτερα τα συναισθήματά του, να ανακτήσει την αυτονομία του και να αποκαταστήσει την επαφή του με τον κόσμο γύρω του, επιτυγχάνοντας έτσι μια πιο ολοκληρωμένη και υγιή αυτορρύθμιση.
Τα ψυχοσωματικά συμπτώματα συχνά αντικατοπτρίζουν μια δημιουργική προσαρμογή του ατόμου σε μια κατάσταση δυσφορίας ή άγχους, αλλά ταυτόχρονα υποδηλώνουν και την αντίσταση του ατόμου στην αλλαγή και την ανανέωση.
Η Δημιουργία του Συμπτώματος
Ο τρόπος για να ξεπεράσεις μια κρίσιμη κατάσταση είναι να τη βιώσεις. Η άρνηση της εμπειρίας είναι έναυσμα για μια παθογόνο διαδικασία. Η βασική σημασία εδώ αποδίδεται στο συναίσθημα, το οποίο λειτουργεί ως άμεσος και συνολικός δείκτης της σχέσης του ατόμου με τον κόσμο και με την ίδια του τη ζωή. Πολλά συναισθήματα, ωστόσο, είναι γνωστό ότι είναι δυσάρεστα, και ο άνθρωπος διαθέτει καλά ανεπτυγμένες ικανότητες να αγνοεί τα συναισθήματά του, ιδιαίτερα όταν δεν υπάρχει το ασφαλές περιβάλλον και η κατάλληλη υποστήριξη να τα εκφράσει.
Το άτομο για να αγνοήσει ένα συναισθήμα, αγνοεί τις αισθήσεις του σώματος που σηματοδοτούν αυτό το συναίσθημα. Άρα, πρέπει να αναστείλει τις σωματικές δραστηριότητες (μυϊκές, αναπνευστικές ή άλλες) στο σημείο όπου εντοπίζονται τα αντίστοιχα συναισθήματα. Μια τέτοια αναστολή οδηγεί σε ανάπτυξη σωματικού πόνου. Αυτό είναι το πρώτο στάδιο της σωματοποίησης, μια μετάβαση από ένα συναίσθημα στον πόνο.
Αλλά ο πόνος είναι ένα καμπανάκι, μια έκκληση για άμεση δράση. Είναι δύσκολο να αντέξουμε τον πόνο για πολύ. Συνεπώς, υπάρχει είτε κατανόηση της λειτουργίας του πόνου και διαχείριση αυτού, είτε μια συνεχής αποξένωση. Για να πραγματοποιηθεί η αποξένωση, είναι απαραίτητο να δημιουργηθεί μια «χρόνια, χαμηλού βαθμού ένταση» στην περιοχή του πόνου. Αυτό είναι το δεύτερο στάδιο της σωματοποίησης, μια μετάβαση από τον πόνο στη χρόνια ένταση.
Η χρόνια ένταση έχει μια σειρά από σωματικές επιπτώσεις, όπως διαταραχές του μεταβολισμού στο αντίστοιχο μέρος του σώματος, αύξηση της έκκρισης ορισμένων ορμονών και μείωση σε άλλες, και διάφορες άλλες διεργασίες. Όλες αυτές οι διαδικασίες δημιουργούν ένα υπόβαθρο συσσώρευσης για την ανάπτυξη της νόσου. Η τρίτη φάση της σωματοποίησης θα μπορούσε να ειπωθεί ότι αποτελεί μια διαδρομή από τη χρόνια χαμηλή ένταση στην εκδήλωση ασθένειας.
Σύγκρουση και Επίλυση
Τα ψυχοσωματικά συμπτώματα λοιπόν, δεν είναι απλώς σημάδια πάθησης, αλλά εκφράσεις μιας βαθιάς εσωτερικής διαμάχης. Η ψυχοσωματική παθολογία εμφανίζεται όταν ο ανθρώπινος οργανισμός λειτουργεί ταυτόχρονα σε δύο αντίθετες κατευθύνσεις. Από τη μια, ένα μέρος του αντιδρά σαν να συμβαίνει κάτι ανησυχητικό, ενώ ένα άλλο μέρος προσποιείται πως όλα είναι καλά.
Η νευρωτική ανάπτυξη δεν προκαλείται από τη σύγκρουση καθεαυτή, αλλά από την πρόωρη προσπάθεια να κατασταλεί η σύγκρουση αυτή. Όταν ένα άτομο αποφεύγει να αντιμετωπίσει τις αντιφάσεις της ζωής του, δημιουργεί μια χρόνια, χαμηλoύ βαθμού ένταση που τελικά εκδηλώνεται ως σωματικό σύμπτωμα. Αυτός ο μηχανισμός οδηγεί σε μια κατάσταση διαρκούς, ανεκτής δυσφορίας που όμως δεν επιτρέπει την πλήρη εκφόρτιση της συσσωρευμένης ενέργειας.
Η ψυχοθεραπεία δεν επιδιώκει να “θεραπεύσει” το σύμπτωμα με τον παραδοσιακό ιατρικό τρόπο, καθώς το σύμπτωμα είναι ένας μηχανισμός αυτορρύθμισης του οργανισμού. Αντίθετα, στόχος είναι η πλήρης έκφραση και των δύο αντιφατικών τάσεων μέσα στη θεραπευτική σχέση, ώστε το άτομο να μπορέσει να βιώσει την εσωτερική σύγκρουση και να βρει μια νέα ισορροπία. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, ο θεραπευόμενος μπορεί να ανακτήσει την ελευθερία να εμπιστευτεί τόσο τον εαυτό του όσο και τους άλλους, οδηγούμενος τελικά σε μια πιο υγιή και ολοκληρωμένη ύπαρξη.
Βιβλιογραφία
Dransart, P. (1999). La maladie cherche à me guérir. Le Mercure Dauphinois.
Iaculo, G. (2001). Bodily retroflections and psychosomatic symptoms: action turned towards oneself. Dialogues, 7th European Conference of Gestalt Therapy, September 13-16, 2001, Stockholm, Sweden. Mini Lecture.
Nemirinskiy, O. (2013). Gestalt approach to psychosomatic disorders. In G. Francesetti, M. Gecele, & J. Roubal (Eds.), Gestalt therapy in clinical practice. Istituto di Gestalt HCC Italy.